قرآن از غدير برايمان مي گويد:

^{آيه اکمال دين}

^{در رويداد «غدير» گذشته بر آيه «تبليغ» يعني آيه: «يا اَيّها الرسول بلغ ما انزل اليک من ربک» دو آيه ديگر نازل شده و به حادثه رنگ ابدي و جاوداني بخشيده است اين دو آيه عبارتنداز:}

^{1- آيه اکمال دين.}

^{2- آيه سؤال عذاب.}

^{اينک پيرامون هر دو آيه به بحث و گفتگو مي پردازيم:}

^{«اليوم بئس الذين کفروا من دينکم فلا تخشوهم و اخشون اليوم اکملت لکم دينکم و اتممت عليکم نعمتي و رضيت لکم الاسلام ديناً»[1] .}

^{«امروز کافران از (نابودي) دين شما نوميد شدند از آنان مترسيد و از من بترسيد، امروز دين شما را تکميل کردم و نعمت خود را به پايان رسانيدم و اسلام را به (عنوان) دين، براي شما برگزيدم».}

^{دقت در مضمون آيه اکمال دين، مي رساند که روز نزول آيه حادثه بسيار مهمي رخ داد، که مايه نوميدي دشمنان از پيروزي براسلام و موجب کمال دين و به پايان رسيدن نعمتهاي معنوي خدا شده است اکنون بايد ديد چه روزي مي تواند حامل چنين نويدهائي باشد، و با اين خصوصيات و نشانه ها خود را در عرصه تاريخ نشان دهد؟}

^{1- آيا روز فتح مکه مي تواند داراي چنين خصوصياتي باشد؟ به طور مسلم نه، زيرا در آن روز پيمانهاي مسلمانان با مشرکان به قوت خود باقي بود و هنوز مراسم حج بسان عصر جاهلي برگزار مي شد،و قسمتي از احکام اسلام پس از آن فرود آمده است از اين جهت نه يأسي برکافران منطقه مستولي شده بود ونه آئين به معني بيان فروع و نه به معني تحکيم پايه هاي آن، تکميل گرديده بود.}

^{2- آيا روز اعلام بيزاري از مشرکان مي تواند مظهر چنين روزي باشد، به تصور اينکه يأس و نوميدي در چنين روزي بر مشرکان مستولي گرديد؟ باز مي گوئيم نه، زيرا بيان دين به معني احکام در آن روز پايان نيافته بود به گواه اينکه قسمتي از «حدود» و «قصاص» و احکام مربوط به «کلاله» پس از اعلام بيزاري نازل گرديده است. بنابراين تنها مسأله يأس نشانه آن روز نيست، بلکه يأس توأم با تکميل آئين؛ و هرگز در روز اعلام بيزاري اين دو نويد، به صورت توأم، در آن روز تحقق نپذيرفته بود.}

^{اکنون بايد ديد روزي که حامل اين نويد گرانبها بود چه روزي بوده است؟!}

^{گروهي نظر مي دهند که اين روز، همان روز «عرفه» سال دهم هجرت است که در تاريخ به نام «حجةالوداع» معروف است ولي با توجه به حوادث تاريخي اين دو نويد گرانبها در چنين روزي تحقق نپذيرفت.}

^{اما مسأله يأس و نوميدي به دو صورت مي تواند مطرح گردد:}

^{الف: يأس قريش و مشرکان شبه جزيره يک چنين نوميدي پيش از اين روز تحقق پذيرفته بود و قريش در روز فتح مکه، و ديگر مشرکان در روز اعلام بيزاري، از پيروزي اسلام کاملاً مأيوس شده بودند در اين صورت صحيح نخواهد بود که بگوئيم در روز عرفه سال دهم حجة الوداع يأس و نوميدي مشرکان جامه عمل پوشيد در حالي که چنين کاري يک سال و اندي قبل، تحقق پذيرفته بود.}

^{ب: يأس همه کافران روي زمين به يک چنين نوميدي تا آن روز جامه عمل نپوشيده بود.}

^{اما مسأله تکميل دين اگر مقصود از «دين» احکام و فروع دين باشد هرگز پرونده بيان احکام الهي در روز عرفه بسته نشد بلکه يک رشته احکام مربوط به «ربا و ارث و کلاله» پس از روز عرفه«حجةالوداع» نازل شده است.[2] .}

^{تنها روزي که مي تواند بستر اين دو نويد الهي باشد، همان روز «غدير» است که با تعيين جانشين هم يأس بر دشمنان مستولي گرديد، و هم آئين خدا تکميل شد.}

^{البته مقصود از يأس، نوميدي مخصوصي است که با تکميل دين توأم مي باشد.}

^{و مقصود از تکميل دين، تکميل ارکان و پي ريزي اسباب بقأ آنست، نه بيان فروع و جزئيات، اکنون به بيان هر دو مطلب مي پردازيم:}

• ^{تعيين جانشين و استيلاء يأس}
• ^{تکميل دين}

1. ^{سوره مائده، آيات 67 و. 3 و سوره معارج، آيه هاي 1 -. 3 بعداً پيرامون آيه هاي دوم و سوم بحث خواهيم کرد.}
2. ^{الدرالمنثور، ج 1، ص 365 و ج 2، ص 251.}

 ^{تعيين جانشين و استيلاء يأس}

^{روزي که پيامبر جانشين خود را رسماً تعيين کرد، در آن روز کافران در يأس و نوميدي از محو نابودي اسلام، فرو رفتند زيرا آنان تصور مي کردند که آئين اسلام قائم به شخص پيامبر است و با رحلت رسول گرامي ازميان مي رود و اوضاع به حال سابق باز مي گردد، وقتي مشاهده کردند که پيامبر فرد شايسته اي را (که از نظر علم و دانش عدالت و دادگري، قدرت و قاطعيت بي نظير بود)، براي رهبري تعيين کرد و مسلمانان با او بيعت کردند، از زوال اسلام نوميد گرديدند. و به کلي مأيوس شدند و ديدند که اسلام به صورت يک آئين ريشه دار در آمد، و ديگر براي آن تزلزلي نيست.}

^{آيات قرآني گواهي مي دهد که کافران پيوسته چشم طمع به دين مسلمانان دوخته بودند و آخرين آرزوي آنان اين بود که مسلمانان را از آئين خود باز دارند، و به کيش نياکان خود برگردانند چنانکه مي فرمايد:}

^{«ود کثير من اهل الکتاب لويردونکم من بعد ايمانکم کفاراً»[1] .}

^{«و بسياري از اهل کتاب آرزو کردند که شماها را پس از ايمان، به سوي کفر بازگردانند».}

^{ولي پيشرفت سريع اسلام در شبه جزيره و سقوط پايگاه شرک در مکه از اميد آنان مي کاست ولي آخرين پناهگاه خيالي آنان اين بود که چون آورنده آئين جديد، فرزندي ندارد که پس از درگذشت او حکومت جوان اسلام را رهبري کند، از اين لحاظ، اساس حکومت اسلامي پس از رحلت او فرو مي ريزد و چيزي طول نمي کشد که بر آن پيروز مي شوند و وضع، به همان حال نخست باز مي گردد.}

^{قرآن سخن کافران را در اين باره براي ما نقل مي کند چنانکه مي فرمايد:}

^{«اَمْ يَقُولُونَ شاعِرٌ نَتَرّبصُ به رَيْبَ المَنُون»[2] .}

^{«بلکه آنان مي گويند که او (پيامبر) شاعري است و ما انتظار مي بريم که او دچار حوادث روزگار گردد و از دنيا برود.»}

^{اين آخرين نقشه اي بود که کافران به آن اميدوار بودند، ولي روزي که رسول خدا، وصي خويش و رهبر مسلمانان را پس از خود تعيين نمود، آن روز، روزي بود که شبحي از ترس و يأس برفراز زندگي مشرکان سايه افکند و طمع آنان از بين رفت.}

1. ^{سوره بقره، آيه 109.}
2. ^{سوره طور، آيه 30.}

 

^{تکميل دين}

^{اگر آنروز با نصب خليفه و تعيين جانشين، يأس بر مشرکان مستولي گرديد، آئين اسلام نيز به صورت آئين کامل درآمد، و مقصود از «اکمال دين» در آيه، بيان فروع و وظائف عملي مسلمانان نيست، بلکه فراهم ساختن بقاء و پايداري آنست و يا تحکيم و تثبيت علل استقرار و بقاء، يعني تعيين رهبر، دين تکميل گرديد و با در نظر گرفتن اين معني جمله هاي آيه با هم کاملاً مربوط و متناسب مي گردد. و روز تحقق اين دو حادثه معين مي شود.}

^{مدارک نزول آيه در غدير}

^{مفسران و محدثان اسلامي نزول آيه را در روز غدير يادآور شده اند. و ما در اين جا به بخشي از اين مدارک اشاره مي کنيم. و اگر مدارک شيعه را در اين مورد، بر مدارک اهل سنت اضافه کنيم، قهراً مسأله به عالي ترين حد از «تواتر» مي رسد.}

^{علاقمندان مي توانند به کتابهاي ياد شده در زير مراجعه کنند در اين کتابها که همگي به قلم دانشمندان اهل سنت نوشته شده است تصريح شده که اين آيه در روز «غدير» نازل گرديده است. مانند:}

^{1- الولاية تأليف طبري (متوفاي 310 ه').}

^{2- تفسير ابن کثير شامي، (774 ه') ج 2، ص 14.}

^{3- تفسير الدرالمنثور سيوطي شافعي، متوفاي (911 ه') ج 2، ص 259 و الاتقان، ج 1، ص 31 (طه 1360).}

^{4- تاريخ ابوبکر خطيب بغدادي، متوفاي (43) ج 8، ص 290.}

^{5- شيخ الاسلام حمويني، در فرايد السمطين باب 13.}

^{6- خوارزمي، متوفاي (568 ه') در مناقب ص 80 و 94.}

^{7- تاريخ ابن کثير، ج 5، ص 2101.}

^{8- تذکره سبط ابن جوزي حنفي، متوفاي (654) ص 18.}

^{علامه عاليقدر مرحوم اميني در کتاب جاويد «الغدير» ج 1، ص 230 به بعد، اقوال و روايات وارد از طريق اهل سنت را که همگي گواهي مي دهند که آيه «اليوم اکملت» در روز غدير نازل شده است به تفصيل نقل کرده است... اما روايات شيعه درباره شأن نزول آيه شريفه، در کتابهاي مربوط به امامت و در تفاسير معتبر موجود مي باشد.}

^{نکاتي چند در مورد آيه}

^{1- گروهي از مفسران مانند فخر رازي در «مفاتيح الغيب» و آلوسي در «روح المعاني» و عبده در «المنار» نقل مي کند که پيامبر پس از نزول اين آيه، بيش از هشتاد و يک روز عمر نکرد.}

^{هرگاه وفات رسول خدا (طبق نقل کليني در کافي و نقل اهل سنت) روز دوازدهم ربيع اتفاق افتاده باشد، روز نزول آيه، روز هيجدهم ذي الحجه، روز غدير خواهد بود. البته مشروط بر اينکه روز غدير، و روز وفات پيامبر را حساب نکنيم، و دو ماه از سه ماه را پشت سر هم، 29 روز بگيريم.}

^{2- بسياري از روايات که نزول آيه را روز غدير معرفي مي کنند، يادآور مي شوند که پيامبر پس از نصب علي (ع) براي خلافت چنين فرمود:}

^{«الله اکبرعلي اکمال الدين و اتمام النعمة و رضا الرب برسالتي و بالولاية لعلي (ع) من بعدي»[1] .}

^{« سپاس خداوندي را بر تکميل آئين، و اتمام نعمت، و رضايت او بر رسالت من و ولايت علي (ع) پس از من ».}

^{همان طور که ملاحظه مي کنيد: پيامبر، مضمون آيه مورد بحث را در کلام خود وارد کرده است و اين خود مي رساند که آيه ياد شده درباره روز غدير نازل گرديده است.}

^{3- در حالي که اين دلائل قطع آور، بر استقلال آيه گواهي مي دهند ولي خود آيه در لابلاي احکام مربوط به گوشت هاي حلال و حرام قرار گرفته است، و نکته آن برافراد آگاه از اوضاع صدر اسلام مخفي و پنهان نيست زيرا تاريخ و حديث صحيح گواهي مي دهند که پيامبر خواست، وصيت نامه اي براي امت خود تنظيم کند که پس از وي گمراه نشوند وقتي شخصيت هاي متنفذ پي بردند که پيامبر مي خواهد درباره خلافت مطلبي بنويسد فوراً او را به هذيان گوئي متهم کردند.[2] .}

^{اين حادثه و مانند آنها که تاريخ يادآور آنها است، حاکي است که افرادي در آغاز اسلام درباره مسئله خلافت و جانشيني رسول گرامي، حساسيت خاصي داشتند و براي انکار آن حد و مرزي نمي شناختند.}

^{به خاطر چنين شرائط حاکم بر جوّ نزول آيه، و براي محافظت آيه از هر نوع تحريف و تغيير، از يک اصل عقلائي پيروي شده است، و آن پوشانيدن شيئي نفيس با يک رشته امور ساده که کمتر مورد توجه قرار مي گيرد.}

^{در اين جا رسول گرامي به فرمان خدا مأمور است آيه مربوط به جانشيني را در ميان مطالب ساده قرار دهد تإ؛ّّ' کمتر مورد توجه مخالفان سرسخت قرار گيرد و از اين طريق اين سند الهي به دست آيندگان برسد.}

^{و همگي مي دانيم وضع و قرارگيري هر آيه اي در هر جايي از سوره ها به فرمان پيامبر و دستور او بوده است و اصولاً جمع آوري قرآن به همين صورت، مدرکي جز دستور پيامبر ندارد، و تاريخ جمع آوري قرآن به وسيله ياران او، فاقد ارزش تاريخي است و فقط کار ياران او نگارش قرآن به لهجه واحدي و طرد ديگر لهجه ها بوده است. و مشروح اين قسمت را بايد در تاريخ قرآن خواند.}

1. ^{به کتاب شريف «الغدير» ج 1، صفحات 112 مراجعه فرمائيد.}
2. ^{اين مطلب در کتاب هاي تاريخ و حديث آمده است و بخاري، آن را در نقاط مختلفي ازصحيح خود نقل کرده ازآن جمله، ج 1، کتاب «العلم» ص 22، و مسلم در صحيح خود ج 2، ص 14 کتاب «وصايا» نيز آورده است.}